Việt Nam từ lâu đã ấp ủ tham vọng to lớn về việc xây dựng ba khu kinh tế (SEZ) Vân Đồn (Quảng Ninh), Vân Phong (Khánh Hòa) và Phú Quốc (Kiên Giang) trở thành những đầu tàu kinh tế mới, những trung tâm tài chính, du lịch và công nghệ cao mang tầm vóc quốc tế. Tuy nhiên, đằng sau những kế hoạch đầy hứa hẹn, thực tế triển khai đang đối mặt với nhiều thách thức phức tạp, thậm chí có sự tham gia đề xuất chính sách từ các địa phương lân cận như An Giang cho Phú Quốc. Bài viết này, dựa trên báo cáo chính thức của Bộ Tài chính, sẽ bóc tách sự khác biệt giữa tầm nhìn chiến lược và thực thi chính sách, qua đó làm sáng tỏ những rào cản mang tính hệ thống đang định hình tương lai của các siêu dự án này.
1. “Đặc biệt” nhưng chưa đủ “vượt trội”: Cuộc đua chính sách với khu vực
Một trong những thách thức cốt lõi là, mặc dù mang danh “đặc khu”, các cơ chế và chính sách ưu đãi hiện tại vẫn chưa đủ sức cạnh tranh so với các trung tâm kinh tế, du lịch sầm uất khác trong khu vực.
Phân tích của Bộ Tài chính chỉ ra một cách rõ ràng rằng các chính sách thu hút đầu tư tại Phú Quốc chưa thực sự hấp dẫn và vượt trội so với các đối thủ quốc tế như Singapore, Bali (Indonesia), hay Phuket (Thái Lan). Chính sách miễn thị thực 30 ngày, dù là một bước tiến, vẫn còn hạn chế khi so sánh với các chính sách thông thoáng hơn của đối thủ, ví dụ như thời gian miễn thị thực lên đến 60 ngày tại Bali mà chính báo cáo đã chỉ ra. Điều này cho thấy việc tạo ra một “đặc khu” thành công không chỉ nằm ở cái tên, mà còn ở việc xây dựng một lợi thế cạnh tranh thực sự, đủ sức thuyết phục trên trường quốc tế.
2. Không phải tất cả đều giống nhau: Mỗi đặc khu một thách thức riêng biệt
Sẽ là một sai lầm nếu nhìn nhận ba khu kinh tế này như một thể thống nhất, bởi mỗi nơi đang phải đối mặt với những vướng mắc rất đặc thù. Báo cáo của Bộ Tài chính đã phân tích rõ các rào cản riêng của từng khu:
• Vân Đồn:
◦ Chất lượng và hiệu quả thu hút đầu tư chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển theo chiều sâu, chưa thu hút được các nhà đầu tư có tiềm lực và các dự án động lực.
◦ Nguồn vốn ngân sách nhà nước hỗ trợ cho phát triển hạ tầng còn thấp, trong giai đoạn 2016-2020 chỉ đáp ứng 53% so với nhu cầu thực tế của địa phương.
• Vân Phong:
◦ Tiến độ thu hút các nhà đầu tư chiến lược có tiềm lực tài chính lớn còn chậm do các chính sách ưu đãi hiện hành chưa đủ sức hấp dẫn.
◦ Một nút thắt quan trọng về thủ tục là việc lập, thẩm định và phê duyệt các quy hoạch phân khu còn chậm so với kế hoạch, gây đình trệ và ảnh hưởng trực tiếp đến công tác thu hút đầu tư.
• Phú Quốc:
◦ Cơ chế miễn giảm thuế, phí chưa có lựa chọn vượt trội. Báo cáo chỉ rõ sự thiếu vắng cơ chế miễn giảm thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế nhập khẩu hay thuế giá trị gia tăng một cách có chọn lọc để tạo ra lợi thế cạnh tranh rõ rệt.
◦ Chính sách về nhập cảnh, lưu trú còn thiếu linh hoạt so với các đối thủ cạnh tranh trực tiếp trong khu vực.
Những vướng mắc đặc thù này, từ quy hoạch đến chất lượng đầu tư, càng trở nên nan giải hơn khi đối mặt với một thách thức chung và cốt lõi: bài toán về nguồn vốn.
3. Khoảng trống ngân sách: Khi “siêu dự án” cũng phải đối mặt với bài toán tài chính
Một sự thật đáng ngạc nhiên là ngay cả các dự án trọng điểm quốc gia cũng không tránh khỏi khó khăn về nguồn vốn. Vấn đề này được thể hiện rõ nét qua con số từ báo cáo về Khu kinh tế Vân Đồn.
Cụ thể, nguồn vốn từ ngân sách trung ương hỗ trợ cho khu kinh tế này trong kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2016-2020 chỉ đáp ứng được vỏn vẹn 53% so với nhu cầu và mục tiêu mà địa phương đề ra. Sự thiếu hụt ngân sách nghiêm trọng này không chỉ là một con số, mà còn là tín hiệu cho thấy một sự mâu thuẫn giữa tham vọng chiến lược và năng lực tài khóa quốc gia, đặt một gánh nặng khổng lồ và có phần phi thực tế lên vai chính quyền địa phương và khu vực tư nhân.
4. Hướng đi mới: Không chỉ “tiến lên” mà cần “xây dựng lại” nền tảng chính sách
Nhận thức rõ những tồn tại và vướng mắc, hướng đi được đề xuất không phải là tiếp tục đẩy mạnh các chính sách cũ, mà là một cuộc rà soát và xây dựng lại nền tảng một cách toàn diện.
Bộ Tài chính đã đề xuất Chính phủ xem xét, xây dựng các cơ chế, chính sách đặc thù mới, dựa trên việc rà soát các quy định hiện hành như Nghị quyết số 55/2022/QH15 của Quốc hội. Đáng chú ý, các đề xuất này bao gồm cả những cơ chế có thể áp dụng chung cho cả ba khu và cả những cơ chế đặc thù được “may đo” cho từng địa phương. Đây là một bước đi mang tính chiến lược, thể hiện sự thừa nhận các vướng mắc một cách thẳng thắn và nỗ lực tìm kiếm một giải pháp đột phá, bền vững hơn.
Kết luận
Tầm nhìn dành cho Vân Đồn, Vân Phong và Phú Quốc là vô cùng to lớn, nhưng con đường hiện thực hóa lại đầy phức tạp. Báo cáo của Bộ Tài chính đã cho thấy một bức tranh thực tế với các thách thức lớn về khả năng cạnh tranh quốc tế, khoảng trống nguồn vốn và các vấn đề đặc thù của từng địa phương. Việc thẳng thắn nhìn vào sự thật và đề xuất một cuộc “tái thiết” về mặt chính sách là một tín hiệu tích cực. Câu hỏi mang tính chiến lược là: Liệu lần ‘tái thiết’ chính sách này có đủ căn cơ và đột phá để giải quyết các vướng mắc mang tính hệ thống, hay sẽ chỉ là một vòng lặp điều chỉnh chính sách, để rồi Vân Đồn, Vân Phong, và Phú Quốc mãi là những tiềm năng chưa được khai mở?
